Rolling Stone okurlarının tüm zamanların en iyi albüm kapağı seçtiği Tales from Topographic Oceans, Roger Dean’in Yes için yaptığı belki de en ünlü resim. Cengiz Varlık, kapaktaki unsurların izini sürüyor: Maya tapınağından Nazca çizgilerine, Cornwall kayalıklarından tarih öncesi bir fosile, John Michell’in ley hatlarından Relayer efsanesine… Gökyüzündeki yıldızların sırrını ise Dean, yazarın kendi sorusunu yanıtlarken açıklıyor.
Güneş batmak üzere. Belki bizim dünyamızın belki de başka bir dünyanın güneşi. Boşlukta yüzen balıklar. Tarih öncesinden bir fosil. Tüm heybetiyle bir Maya tapınağı. Kaynağı belli olmayan bir şelale. Yoksa o yerdeki bir Nazca çizgisi mi? Gökyüzü yıldızlarla kaynıyor. Yıldızlar. Yıldızlar. Yoksa onların da mı anlatacak öyküleri var?
Roger Dean, altmışlı yılların sonunda ve yetmişli yılların hemen başlarında, Gun, Earth and Fire, Osibisa, Lighthouse, Atomic Rooster gibi pek çok grup için albüm kapakları tasarlamış olsa da onu asıl şöhrete kavuşturan Yes albüm kapakları oldu. Yes ile yaptığı çalışmalarda, başka dünyalara aitmiş gibi duran sahneleri öne çıkardı. İlerleyen yıllarda grubun sanki altıncı bir üyesi imiş gibi, grupla bütünleşti ve Yes’in görsel sunumunda kilit bir unsur haline geldi. Yes ile ilk çalışması Fragile albümü oldu. Grubun ikonik “balon” logosu ise açılır kapaklı Close to the Edge albümü ile grubun alameti farikası olmaya başladı.
Roger Dean, bir söyleşide, Yes ile tanışmasını şöyle anlatıyor:
“O dönemde Atlantic Records’un Avrupa ayağını yöneten Phil Carson’la tanıştığımı ve ona bazı çalışmalarımı gösterdiğimi hatırlıyorum. Phil, kendileri için bir albüm kapağı tasarlamamı çok istediğini söyledi; ancak o dönemde plak şirketinin kadrosunda sadece iki grup vardı: Yes ve Led Zeppelin. Gruplardan biri yeni bir kapak tasarımına ihtiyaç duyduğunda beni arayacağını belirtti; ilk fırsat ise Yes grubunun albüm kapağıyla doğdu. Yani grupla tanışma hikâyem aslında böyle başladı. Oldukça sıradan bir süreçti; öyle dağ başında gerçekleşen mistik buluşmalar falan olmadı.” (1)
Grubun en tanınan albüm kapaklarından biri hiç şüphesiz Tales from Topographic Oceans oldu.
Rolling Stone dergisinin 2002 yılı okuyucu anketinde, Tales from Topographic Oceans albümünün kapağı, tüm zamanların en iyi kapağı olarak seçilmişti. Eleştirmenler ise tercihini Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band albüm kapağından yana kullanmıştı. Okuyucuların gözünde, Roger Dean’in gerçeküstü ve organik dünyaları, progresif rock estetiğiyle özdeşleşmişti.
Tales from Topographic Oceans albümünün kapağı, Yes tarihinde derin etkileri olan bir eser oldu. Albüm kapağı Yes’in görsel kimliğini de şekillendirdi ve pek çok progresif rock grubunu ve ressamı etkiledi. Zira albüm ileride sözünü edeceğimiz Maya tapınağı, Nazca çizgileri, İngiliz megalitleri gibi çeşitli kültürel sembollerin, progresif rock müziğin gösterişli, geniş kapsamlı ses manzaralarıyla birleşme arzusunu yansıtıyordu.
Eserin hikâyesi, Roger Dean’in, Yes’in Close to the Edge turnesi sırasında Londra’dan Alaska üzerinden Tokyo’ya uçarken gruba eşlik etmesiyle başladı.
“1973 yılında, Japonya’ya yapılan bir uçuş sırasında Jon yanıma geldi ve Tales from Topographic Oceans’ın ne hakkında olacağı üzerine konuşmaya başladı. Londra’dan Anchorage’a kadar olan yolculuk boyunca kafam güzeldi, konuşamıyordum, Jon da aynı durumdaydı; ikimiz de öylece oturup boşluğa bakıyorduk. (*)
“Ancak Anchorage’dan sonra susmak bilmedim. Kuzey Sibirya’nın üzerinden uçuyorduk ve pencereden dışarısı tek kelimeyle büyüleyici görünüyordu. O an, kapak resmini hazırladığım bir kitaptan —John Michell’in The View Over Atlantis adlı eserinden— büyük bir heyecanla bahsetmeye başladım. Kitap, yeryüzü şekillerindeki desenleri konu alıyordu; ismi de buradan geliyordu. Topografi haritalarla ilgilidir: arazinin topografik bir görünümü. Benim konuya yaklaşımım buydu.” (2)
Roger Dean ile Jon Anderson’ın, birlikte, albüm kapağı üzerine uzun uzun fikir alışverişinde bulundukları, aşağıdaki manzaralarda gördükleri desenlerin ikisine de ilham verdiği biliniyor. Roger Dean’in o sıralarda yaptığı en son çalışmalardan biri, söyleşisinde de belirttiği gibi, John Michell’in The View Over Atlantis isimli kitabının kapak resmi idi.
Michell, bilimsel olmayan “dünya gizemleri hareketi”nin önde gelen isimlerinden biriydi ve ufoloji, ekin çemberleri gibi tartışmalı alanlarda ön saflardaydı.
Michell, The Flying Saucer Vision adlı eserinde, “ley lines” (**) fikrini bir adım öteye taşıyarak bunların tarihöncesi çağlarda dünya dışı uzay araçlarına yol göstermek amacıyla oluşturulmuş doğrusal işaretler olduğunu öne sürüyordu. Bunu, 1969’da yayımlanan ve en etkili eseri kabul edilen The View Over Atlantis’te uzun uzadıya anlatmıştı. Michell, insanlığı ilahi olana bağlayan ancak modernite nedeniyle yitirilmiş kadim bir manevi geleneğin varlığına inanıyordu. Bununla birlikte, bu geleneğin yeniden canlanacağına ve Britanya’nın merkezinde yer alacağı bir dönüşümle insanlığın bir “Altın Çağ”a gireceğine inanmaktaydı. (3)
İşte bu aşamada, Roger Dean devreye girmiş ve kitabın kapak resmini hazırlamıştı. Fantastik dünyalar (!) ile tanışması bu kapakla mı oldu bilinmez ama sanatsal geleceğine yön gösterdi.
Jon Anderson’ın kitabı okuduğu biliniyor. Bu arada Anderson ile Michell’in görüşmüş olabilecekleri de yazılıp çiziliyor. Jon’un, kitaptan edindiği bilgileri Roger Dean ile konuşmaya istekli olması hiç de şaşırtıcı değil. Çünkü Roger Dean’in fantastik resimleri, Michell’in hayalperest fikirleri ve Jon Anderson’ın ilgi alanları bir noktada çakışıyordu. Dean ise Yes için sadece albüm kapağı değil, aynı zamanda turne ürünleri ve canlı performanslar için de bir vizyon geliştirme sürecindeydi.
Dean’in, Topographic Oceans albümünden önceki Yes kapakları tamamen hayal ürünü konseptler idi. Fragile’da, albümün adına paralel olarak kırılıp parçalanmış bir dünya (!), Close to the Edge’de belki de Hesse’in Siddhartha’sından yola çıkılarak hazırlanmış başlangıcı olmayan dev bir şelale ya da Yessongs’ta olduğu gibi boşlukta dolaşan dünya parçaları.
Oysa Tales çok daha farklı. Resimdeki pek çok unsur gerçek dünyadan alıntı, hayal ürünü değil. Ama bütün olarak bakıldığında pek dünyadan da değil gibi. Dean, Tales’te yalnızca kendi hayal gücünü ve dünyalarını resmetmektense, Jon Anderson ve Alan White’ın da fikirlerinden yararlandı.
Ön kapağın merkezinde, ufukta yer alan Meksika Chichen Itza’daki “Kukulkan” isimli Maya tapınağı Jon Anderson’ın fikriydi. Maya tapınağının hemen önündeki dev maymun desenini ise Nazca’daki yer şekillerinden esinlenen Alan White önermişti. Nazca’da bu maymun deseninin de yer aldığı çizimlerin barındırdığı gizemlerden biri, yalnızca yüksekten bakıldığında anlaşılabilir görünmeleridir. Belki de insanlı uçuşun icadından binlerce yıl önce, göksel varlıklar tarafından görülmek üzere yaratılmışlardı. Ne dersiniz, John Michell’in etkisi var mıdır burada? Tam da Tales’in kapağına uygun temalar.
Kapaktaki kaya formasyonları, İngiltere’nin farklı bölgelerindeki kaya oluşumlarından esinlenerek resmedilmişti.
Arka kapağın solunda, uzaklarda görünen kaya formasyonu, İngiltere Cornwall’daki Treen isimli köyün yakınlarındaki falezlerde yer alan, Logan Rock isimli kayalardan esinlenilmişti. Dean, Logan Rock’ın hemen ön planına da Avebury Henge’deki esrarengiz taşlardan birini yerleştirmişti.
Ön kapaktaki şelale ve kaya yığını için Dean, Yorkshire’daki Brimham Rocks’tan yararlanmış. Buradaki kayalara bir şelale kondurmak Dean’in fikri.
Kapaktaki kaya oluşumları ne kadar gerçek dünyadan alınmışsa, boşlukta yüzen balıklar da öyle. Arka kapakta beş balık çizilmiş. Pek çok Yes hayranı, bunların, grubun beş üyesini temsil ettiğine inanıyor. Ancak dikkatli bakılınca bir tanesi farklı bir cins. Yes hayranları, takma adı “Fish” olan Chris Squire’ı temsil ettiğine dair bir spekülasyon yapıyorlar. Bilinmez.
Arka kapağın hemen solundaki fosil de rastgele resimlenmiş değil. O da dünya kökenli. Erik Jarvik isimli paleontolojistin 1955 tarihinde çizdiği bir gerçek fosil. Haydi, isim de verelim, Ichthyostega isimli bir amfibi.
Zaman içinde, albüm kapağı farklı biçimlere de büründü. Yazının başında, Roger Dean’in, albüm kapağı için Jon Anderson ile görüştüğünü, onun görüşlerinden yararlandığını yazmıştım. Ama bir noktada farklı düşünmüşler ve galip çıkan Jon Anderson olmuştu. Albüm kapağına dikkatlice bakınca, beş balığın, boşlukta asılı bir su halesi içinde (kimileri bunu bir hava akımı olarak değerlendiriyor) yüzdükleri görülür. Oysa Dean, bu su halesini resmetmeyi istememiş, Jon Anderson’ın ısrarları ile mecbur kalmış. Roger Dean’in 2016’da yaptığı versiyonda, bu sevimli balıklar tamamen boşlukta yüzgeçlerini salıyorlar.
Bir başka versiyon ise, Steven Wilson’ın remikslediği albümler setindeki kapak. Dean, burada aynı temayı tamamen farklı renkler ve farklı bir stil ile resmetti. Ben Türkiye’de de Melodi Plak tarafından yayınlanan orijinal versiyonu beğenmişimdir her zaman.
Albüm kapağındaki değişiklikler bir yana, kapaktaki bazı unsurlar, başka Yes albüm kapaklarında da kullanıldı. Ben bunlardan, şimdilik iki tanesini yakalayabildim. Birincisi, Yes’in toplama albümü YesYears kutu setinin kapağındaki Tales şelalesi.
İkincisi de Like It Is: Yes at the Mesa Arts Center albüm kapağındaki Avebury Stones.
Tales’in kapağı ile ilgili en eski efsanelerden biri, Relayer albüm kapağı ile olan ilişkisidir.
Tales’in ön kapağı ile Relayer’ın arka kapağını yan yana yerleştirince, her iki albüm kapağındaki kayalık oluşumların sanki birbirini bütünleyen oluşumlar olduğu, Roger Dean’in de bunu bilinçli olarak yaptığı tartışılıp durmuştu. Gerçekten de bazı noktalarda resimlerin birbirini tamamladığı görünüyor. Ama dedim ya, tartışılıp duruyordu bu bilinçli olarak mı yapıldı diye? İşte konunun en yetkili kişisine bu soruldu. Yanıtı aşağıda.
Yıllar boyunca, bana Tales from Topographic Oceans albümünün bir tarafındaki kayalar ile Relayer albümünün sol tarafındaki kayaların birbiriyle bağlantılı olup olmadığı soruldu. Bunun tesadüf mü yoksa kasıtlı mı olduğu merak ediliyordu.
1972’de John Michell ile tanıştım ve onun bir kitabı için kapak hazırladım; aslında neredeyse hiç kitap kapağı tasarlamam. The View Over Atlantis adlı kitabın kapağını yaptım, çünkü kitabı çok sevmiştim. Kitabın konusu enerji hatları (ley lines), patikalar ve manzaralardı. Temelde jeomantiyle (toprak, kum, taş veya kil gibi doğal elementlerin üzerine rastgele bırakılan işaretlerin, noktaların ve şekillerin yorumlanmasına dayanan eski bir kehanet ve fal yöntemi – editörün notu), yani yeryüzü büyücülüğüyle ilgiliydi.
Tokyo’ya uçarken Jon’a bundan bahsediyordum. Saatler boyunca Sibirya’nın manzaralarını, tundraları seyrederek uçtuk. Tek kelimeyle harikaydı. Jon’a bu enerji hatlarından, patikalardan ve manzaralardan; özellikle de patikalara duyduğum büyük ilgiden söz ettim. Tales (Öyküler) albümünün kapağında yer alan ve bana ilham veren bazı unsurları oradan alıp derledim.
Kaya oluşumları aslında Cornwall’dan gerçek kayalar; bunlar Treen adlı bir yerdeki “Logan Rock” olarak bilinen oluşumlar. Burası bana muazzam bir ilham verdi; özellikle de patika. Cornwall kıyıları boyunca uzanan bu patika, harikalarla dolu, inanılmaz güzellikte bir yol. Yüzlerce mil uzunluğunda; tek kelimeyle muhteşem.
(Tales ve Relayer kapaklarını ayrı ayrı göstererek) Bu ve bu tek bir kaya oluşumu değil. (Bütünü işaret ederek) Bunlar ise kaya oluşumları. Üstelik bunlar, sanki birbiriyle bağlantılıymış gibi çizilmişler.
Siz ne dersiniz bilemem ama bence tamamen tesadüf. Hatta dikkatle bakılırsa, Tales’in arka kapağındaki patikanın – Dean’in, Cornwall’da deniz kenarındaki çok beğendiği bir yürüyüş yolunun – Relayer kapağında devamının olmadığı görülecektir.
Şimdi gelelim, bu yazının yazılmasının esas amacına. Evet, yüzeysel de olsa Tales’in kapağı üzerine birkaç not yazıverdik. Pekiyi, günbatımında, arkadaki onlarca mavimsi nokta rastgele mi konmuş resme acaba? Eh, sorulduğuna göre değil tabii ki. Şimdi, grup üyelerinin ve Roger Dean’in doğum günlerine bir bakalım. Belki bir ipucu buluruz:
Jon Anderson: 25 Ekim 1944
Chris Squire: 4 Mart 1948
Steve Howe: 8 Nisan 1947
Rick Wakeman: 18 Mayıs 1949
Alan White: 14 Haziran 1949
Roger Dean: 31 Ağustos 1944
Muhtemelen bu tarihlerden sonra, aranızda, bir anlam çıkaran olmuştur. Haydi sizi fazla yormayalım ve yıldızlardaki gizemi açıklayayım. Ama durun, bir dakika! Bunu ben değil, Roger Dean’in kendisi açıklıyor: 8 Mayıs 2020’de yaptığı canlı Facebook oturumunda, benim sorduğum soruyu cevaplıyor. (Soru ve yanıt 16:09’da.)
Şimdi de görselleştirelim. Unutmadan, albümün prodüktörü Eddie Offord ve grubun o dönemdeki menajeri Brian Lane de unutulmamış.
Evet, Tales from Topographic Oceans albümünün kapağındaki gizem bu idi. Artık pek çok kişi için gizem olmaktan çıktı. İyi bakın bakalım; Roger Dean belki sizi de resimlemiştir!
Son bir not: Roger Dean tarafından 1973 yılında yaratılan, albüm kapağındaki özgün balon Yes tasarımı, İngiltere’nin en önemli müzeleri arasında yer alan Victoria & Albert Müzesi (V&A) koleksiyonunda yer almakta. (4)
Benden bu kadar. Classic Yes albüm kapağındaki subliminal mesajı bulmak da size kalmış artık.
Notlar
(1) The story behind Roger Dean’s artwork for Yes’ Tales From Topographic Oceans
(3) Wikipedia
Dipnotlar
(*) Tam da burada Roger Dean bir başka söyleşide şunları da ekliyor: “Yes üyeleri uyuşturucuya pek meraklı değillerdi ama hepsi şu konuda uyarılmıştı: ‘Japonya’ya kesinlikle uyuşturucu sokmayın.’ Sanırım bu durum kimse için bir sorun yaratmadı; ancak eşleri ve kız arkadaşları bir kek yapmışlardı. Kek uçaktaydı ve hepimiz biraz yedik. İçinde ne vardı hiçbir fikrim yok ama Londra’dan Anchorage’a kadar kafam çok güzeldi. Konuşamıyordum bile; sadece pencereden dışarı bakıyordum”. (Kaynak: Roger Dean Interview: Getting Close To the Edge)
(**) “Ley lines” tarihi yapılar, tarih öncesi alanlar ve önemli simgesel noktalar arasında çizilen, teorik ve düz hizalanmalardır. Burada daha çok, Mısır’daki Giza piramitleri, Fransa’daki Mont Saint-Michel ya da İngiltere’deki Stonehenge ve Avebury gibi “yeryüzü enerji hatları” anlamında kullanılıyor. (Video: Artist Roger Dean Promo)