Müzik Sektörü Çöküyor mu Yoksa Yeniden mi Tasarlanıyor?
Bazı sistemler bir anda çökmez. Yavaş yavaş değişir, eski işlevini kaybeder, bir süre daha ayakta gibi görünür, sonra bir gün fark edersiniz ki karşınızda duran şey artık bütünüyle başka bir anlam taşıyordur.
Bugün müzik sektöründe konuşulan kriz tam olarak böyle bir eşikte duruyor. Müzik var, üretim var, tüketim var, hatta hiç olmadığı kadar çok. Fakat bütün bunların üzerinde yükseldiği yapı tamamen değişmiş durumda. Bu yüzden mesele temelde müziğin ve müzisyenin değil, müziğin içinde var olduğu ekosistemin bilinçli ve planlı bir biçimde dönüştürülmesi.
Batı’da üretilen, geleceğe dair büyük teknoloji ve platform sistemleri kısa değil, uzun vadeli senaryolarla kuruluyor. Bu yüzden çoğu zaman yaşanan dönüşüm, tesadüfi bir değişimden çok, önceden öngörülmüş bir yönelim.
Hiç unutmuyorum, bundan tam 25 yıl önce bir teknoloji şirketinde yönetici olduğum dönemde, yurt dışından gelen ekipten “future of wireless communication” başlıklı bir sunum dinlemiştim. O zaman elimizdeki son model ama ilk nesil mobil telefonlar hâlâ tuğla büyüklüğündeydi. Sunumda gelecekteki görüntü aktarım biçimleri ve hızını bize 3G–4G diye anlatıp “müzik klipleri böyle aktarılacak” dediklerinde, akıllı telefonu hiç görmemiş olduğumuz için inanmakta zorlanmıştık. O dönem menajerliğe de başlamıştım, aynı binada Kral TV vardı ve elimde Pentagram ve Ceza kliplerinin VHS kasetleriyle kapılarını çaldığımda, bu ülkede Rock ve Rap’in “satmayacağı” söylenmişti.
Spotify hayata geçtiğinde ellerinde hiçbir simülasyon yoktu, birkaç yıl içinde olacakları bilmiyorlardı diyemeyiz. Belki de biz, böyle durumlarda kendimize dair strateji ya da çözüm üretmek için o planlar yokmuş gibi davranıyor ve gelişmeleri bekliyoruz. Böylece çoktan tasarlanmış bir sürecin hep gerisinde kalıyoruz. Çoğu zaman bu dönüşümleri gerçekleşirken değil, tamamlandığında fark ediyoruz. O noktada da seçeneklerimiz iyice daralmış oluyor. Ya sistemin müşterisi ya da işçisi olmak.
Bu yüzden şimdi meseleyi biraz da buradan okuyalım. Komplo teorisyeni gibi paranoyaklaşmadan ama “her şey teknolojiyle kendiliğinden gelişti” demeyi de bırakıp, “bir bölümü böyle tasarlandı” ihtimalini ciddiye alarak.
Streaming’in Görünmeyen Maliyeti
Bu dönüşümü anlamak için önce yüzeye bakmak gerekiyor. Streaming platformları müziği her yerden erişilebilir kıldı ve aynı anda da onu radikal biçimde değersizleştirdi. Bugün milyonlarca dinlenme, bir müzisyenin hayatını sürdürmesine yetmeyebiliyor. Müziğe talep ve ulaşma imkânı sınırsız gibi görünse de müzisyen hiç olmadığı kadar az kazanıyor.
Örneğin Spotify’da ortalama stream başı ödeme 0,003–0,005 dolar aralığında. Bir müzisyenin aylık asgari geçim için milyonlarca dinlenmeye ihtiyaç duyması tesadüfi bir “aksaklık” değil, aksine, belirlenmiş bir model, hatta üzerinde çalışılmış bir tasarım. Teknoloji bu modelin yalnızca hızlandırıcısı.
D&R’ın müzik satın alma yöneticiliğini yaptığım dönem ünlü bir türkücünün yeni çıkan kasetinden bir “kamyon” sipariş verdiğimizi hatırlıyorum. Yüze yakın mağazaya yüz binlerce kaseti dağıtmış, tamamını da satmıştık. O zamanki kaset satış fiyatı, sanatçı payı ile hesaplarsak, bir kamyon kasetten sanatçının kazancı 100 bin USD civarıydı. Başa baş noktasından sonra bunun üstüne çıkar, gelir katlanırdı. Bugün aynı sayıda şarkı streaminden o sanatçının kazanabileceği para 1000-1200 USD. Bu hesaba göre sanatçı telif gelirinin % 99 azaldığını görebiliyoruz sanıyorum.
Dikkat Ekonomisinde Dinleyicinin Yeri
Dinleyici de bu tablonun dışında değil. Müzik, sahip olunan bir nesne olmaktan çıkıp hızla tüketilen bir akışa dönüşmüş durumda. Artık eve götürüp sakladığınız bir plak, kaset, CD değil, çoğu zaman listelere eklenen, saniyeler içinde geçilen, arkada dönen ses parçalarından söz ediyoruz. Son yıllarda plak ve CD satışları bir miktar artsa da çoğu zaman “nostaljik birer obje” düzeyinde kalıyor. Fakat bu dönüşümü yalnızca dinleyici tercihlerine bağlamak da yersiz. Dinleyici de içine yerleştirildiği sistemden bağımsız davranamaz, hele bugünkü çalınmış dikkat üzerine kurulu düzenekler içinde, istese de kaçacak bir yeri yok.
Tam bu noktada Adorno’nun yıllar önce yaptığı bir tespit yeniden anlam kazanıyor. Adorno, sanatın özgür bir üretim alanı olmaktan çıkıp “kültür endüstrisi” dediği bir yapı içinde standartlaştırıldığını söylemişti. Ona göre bu sistem, standart ürünlere “bireysellik hissi” ekleyerek tüketiciye özgür seçim yaptığı yanılsamasını sunuyordu.
“Pseudoindividualization” (sözde bireyselleştirme) dediği bu durum, farklılığın ortadan kalkması değil, tam tersine, bilinçli biçimde tasarlanmış bir farklılık hissinin üretilmesiydi. Adorno bunu, standartlaşmış ürünlere özgür seçim havası verilmesi, yani ‘önceden dinlenmiş olanı’ tekrar dinlerken bireysellik hissinin korunması olarak tarif eder.
Bugün müzikte gördüğümüz tablo tam da bu. Şarkılar farklıymış, hatta “benzersiz”miş gibi sunuluyor ama aynı yapısal kalıplar içinde üretiliyor. Eski dönemleri yaşamış çoğumuzun artık dinleyecek yeni bir şey bulamaması, bazen müzikten soğuması tesadüf değil. Dinleyici seçim yaptığını düşünüyor, oysa çoğu zaman önceden filtreden geçirilmiş, hatta ona dayatılmış seçenekler arasında dolaşıyor. Üstelik bugünün farkı, bu mekanizmanın artık yalnızca üretimle sınırlı olmaması. Algoritmalar bu süreci derinleştirdi, sadece neyin üretileceğini değil, neyin görünür olacağını, hatta neyin beğenileceğini de önceden şekillendiriyor.
Kültür ya da Eğlence Değil, Dikkat Yönlendirme Endüstrisi
Bu koşullarda tüketim, rasyonel bir tercihten çok dürtüsel bir davranışa dönüşmüş durumda. Genç bir insanın hangi müzisyeni neden dinlediği, neden sevdiği üzerine durup düşünmesi için sistem ona alan açmıyor, bu çağda böyle bir vakit de yok. Hız, tekrar ve sürekli uyarım, acil dopamin ihtiyacı üzerine kurulu bu yapı, müziği bir deneyim olmaktan çıkarıp aralıksız akan bir arka plan gürültüsüne indirgemiş durumda. Böyle bir ortamda belirleyici olan şey, değer üretimi değil, dikkati yakalama ve elde tutma kapasitesi.
Bugün bu alana, kültürü geçtim “eğlence sektörü” deme imkânı bile sınırlı. Karşımızda aslında dikkat yönlendirme üzerine kurulu bir endüstri var. Bu yüzden “kapitalizm her şeyi standartlaştırır ve satışa sunar” cümlesi de tek başına mevcut tabloyu açıklamaya yetmiyor. Kapitalizm yalnızca standartlaştırmakla kalmaz, satışa sunacağı materyalin alternatiflerini de üretir. Farklılık pazarlanabildiği ölçüde var olur. Standart olan geniş kitleye, “farklı” olan ise kurallı ve güvenli bir niş pazara sunulur.
Dolayısıyla mesele, sadece müziğin tek tipleşmesi değil. Kimsenin kaçacak yerinin olmadığı, alternatifin bile önceden tanımlanmış sınırlar içinde, kontrollü bir biçimde üretildiği bir sistemin içindeyiz.
Yapay Zekâ, Telif Hukuku ve Hız Farkı
Bugün dünyada müzisyen örgütleri bu tabloyu görüyor. Örneğin yapay zekâ tartışmasını bir “yeni oyuncak” ya da salt teknoloji meselesi olarak değil, doğrudan telif ve hak meselesi olarak tanımlıyorlar. ABD’de müzisyen örgütlerinin desteklediği ‘Living Wage for Musicians Act’ gibi girişimler, en azından dijital platformlarda asgari bir stream başı ücret standardı getirmeye çalışıyor. Sorunu doğru teşhis ediyorlar ama teşhis henüz kalıcı çözüme dönüşmüş değil.
Çünkü mesele yalnızca hukuki değil, yapısal. Bu sistemde kuralları belirleyenler, müziği üretenler değil, müziği dağıtanlar ve dolaşıma sokanlar. Hukuk ve politika üretimi ise bu dönüşümün hızına yetişmekte zorlanıyor. Yapay zekâ müzik üretmeye başladığında hukuk hâlâ onun ne olduğunu tartışıyordu. Bugün üretim çoktan gerçekleşmiş durumda ama hukuki tartışmalar hâlâ kavramsal düzeyde sürüyor. Sürekli sıkıcı konferanslar, paneller düzenleniyor ama yasa yapıcıları etkilemek o kadar da kolay değil.
Hukuk, kökleri binlerce yıl öncesine uzanan ve görece yavaş evrilen bir sistem. Antik çağlardan bugüne gelişen bu yapı, haftalar içinde dönüşen teknolojilerle karşı karşıya. Dolayısıyla sorun yalnızca düzenleme eksikliği değil, aynı zamanda belirgin bir hız farkı. Daha hukuki düzenlemeler bu dönüşüme yetişemeden, sektör küresel ölçekte belirleyici güce ulaşmış dijital patronlar tarafından yeniden tasarlanıyor.
Üstelik müzisyenler parçalı bir yapı içinde hareket ediyorlar. Kurumsallaşma eksikliği, temsilde adaletsizlik ve sürdürülebilir örgütlenme modellerinin yokluğu, kendini “star ekonomileri”ne bağlamış bireysel güçleri toplu pazarlık gücüne dönüştürmeyi engelliyor.
Belki de en önemlisi şu, zaten bu sistemin krizleri “çözmek” gibi bir derdi yok. Kapitalizmin en temel özelliklerinden biri, krizleri kendi ticari çıkarlarına uygun biçimde yönetmesi, hatta kârlılığını artıracak şekilde yeniden üretmesi. Çoğu zaman krizler, yeni pazar alanlarına dönüştürülür. Bu nedenle bugün yaşananları basit bir “geçiş dönemi” olarak görmek yanıltıcı, daha çok yeni bir düzenin yerleşme sürecine tanıklık ediyoruz.
Türkiye’de Aynı Hikâyenin Daha Çıplak Hali
Türkiye’ye baktığımızda tablo daha da çıplak hale geliyor. Bu alanda konuşurken teorik çerçevelerin arkasına saklanmak, müziği ve müzisyeni, yaratıcılığı romantize etmek kolay. Oysa sahadan bakınca sorunlar çok daha somut ve tekrar eden bir yapıya sahip.
Otuz beş yılı aşan meslek hayatımın büyük kısmını telif hukuku ve kültür-sanat alanında geçirmiş, ilk günlerden itibaren telif örgütlerinin önemine vurgu yapmış ve sonuçta da çok az kişiyi ikna edebilmiş biri olarak şunu net söyleyebilirim, Türkiye’de sorun yeni değil ve teknik de değil.
Örgütsüzlük bu yapının en zayıf halkası. Sanatçı bireysel olarak güçlü olabilir ama örgütsüz olduğu sürece pazarlık gücü yoktur. Kurumsallaşma eksikliği, temsil sorunları ve sürdürülebilir yapıların olmayışı bu zayıflığı derinleştiriyor.
Telif bilincinin düşüklüğü ise bu yapının zihinsel boyutu. Müzisyenin telif hakkı hâlâ çoğu zaman bir “hak” olarak değil, bir lütuf, “iyi niyet ödemesi” ya da “bahşiş” gibi algılanıyor. Bunu kırmak için müzisyenlerin bile büyük bir çabası olmadığı da bir gerçek. Örneğin, yıllardır Meclis’te bekleyen yeni telif yasasının hayata geçmesi için bir kamuoyu yaratılması, geniş kitlelere ulaşan müzisyenler için aslında çok da zor olmasa gerek.
Dijital platformlara gerçek bir şeffaflık yükümlülüğü getirilmeden, yapay zekâ kullanımına ilişkin net ve uygulanabilir bir telif çerçevesi çizilmeden, güçlü ve demokratik meslek örgütleri aracılığıyla en azından mevcut hukukun hakları savunmak adına gerçekten uygulanması sağlanmadan bu alanda müzisyen lehine kalıcı bir değişim mümkün değil.
Bugün sorulması gereken soru “müzik sektörü çöküyor mu?” değil. Asıl soru şu, bu sistem kimin lehine yeniden kuruluyor?
Sedef Erken – Avukat
