Troubadour geleneğinden beslenen “Courtoisie”, Orta Çağ’dan günümüze uzanan bir miras. Zaman içinde evrim geçiren, başka coğrafyalarda farklı adlarla kendini gösteren benzeri akımlar evrilerek günümüze ulaşmış ve bazen aykırı, isyankâr, bazen kibar, bazen kaba, kırılgan, çoğu zaman da yalnız portreler çizen ”hikâye anlatıcı” müzisyenleri bizimle tanıştırmıştır.
Kökleri eskiye dayanan bu zengin terim, etimolojik olarak “la cour” (avlu) kelimesinden türemiştir ve genel olarak nezaket anlamına gelir. Orta Çağ’daki sosyal yaşamdan bir sahne hayal etmek gerekirse, kendimizi kraliyet saraylarında veya soylu evlerinde düzenlenen eğlencelerde bulabiliriz. Bu etkinliklerde sergilenen davranışlar incelikli ve ölçülü olmalıdır; nezaket, bireyin ruhuna yansıyan bir ışık gibi görülür. Courtoisie yalnızca sosyal kuralları değil; aynı zamanda saygı, sadakat ve takdiri kapsayan bir sevgiyi ifade eder. Kadın idealize edilerek yüksek bir kaideye yerleştirilir; erkek ise – şövalye ya da şair fark etmeksizin – ona layık olduğunu göstermek zorundadır. Fakat bunu yaparken nazik ve ölçülü davranması gerekir.
Orta Çağ eğlencelerinin önemli figürlerinden biri de “troubadour” diye bilinen gezgin şairlerdir. Troubadourlar, Courtoisie kavramının tam kalbinde yer almışlardır. Onlar, aşkı hem bir tutku hem de ahlaki ve şiirsel bir yüceliş olarak tanımlayan fikirlerin şekillenmesine öncülük etmişlerdir. Bu şairlerin kökeni genellikle Güney Fransa’ya dayanır ve terim “trouver” (bulmak) fiilinin Orta Çağ Fransızcası’ndaki karşılığı olan “trobar” fiilinden türetilmiştir. Tam da bu nedenle bir troubadour, melodileri ve sözleri bulan kişidir. Kraliyet aileleri ve soylular sıklıkla bu sanatçıları himayelerine alır; avlularında düzenlenen etkinliklerde yeteneklerini sergilerlerdi. Ancak troubadourlar yalnızca basit şarkıcılar değil; aynı zamanda yaratıcı, filozof ve ahlakçı kimliklerine de sahiptiler.
Sanatları; şiir (karmaşık ve şifreli), müzik (tek sesli, harp veya viyol gibi Orta Çağ dönemi enstrümanlarıyla birlikte) ve performans (kamu ya da saray mensupları önünde sergilenen gösteriler) temeline dayanıyordu. Yapıtlarına “Cansos”(günümüzde “chanson” dediğimiz) ismi verilirdi. Bunun yanında çeşitli türlerde eserler de bulunuyordu: ‘sirventès’(hicivsel ve politik şiirler), ‘planh’ (cenaze ağıtları), ‘pastorela’ (şövalye ve çoban arasındaki diyaloglar) ve ‘tenso’ (iki troubadour arasında yapılan şiirsel tartışmalar). Ancak, belki de ‘troubadour’ların en büyük yeniliği, “saray aşkı” ya da “fin’amor” konseptini geliştirmeleriydi.
Fin’amor (saf ve rafine aşk), bir aşk anlayışı ve ahlak kurallarını temsil ediyordu. Şövalye ya da şair, genellikle evli, aristokrat ve ulaşılmaz bir hanımefendiyi sever; bu aşk sayesinde ahlaki bir mükemmelliğe ulaşmayı amaçlardı. Bu yaklaşımda bazı örtük kurallar bulunuyordu: Aşk gizli, sadık ve saygılı olmalıydı. Âşık kişi, sevdiği hanımefendinin adeta bir “vasalı” haline gelirdi, tıpkı şövalyenin efendisine olan bağlılığı gibi. Bu tür aşk hem acı verici bir deneyim hem de yüceltilmiş bir idealdi. Hanımefendi ne kadar uzak bir figürse, aşk o kadar daha asil sayılırdı. Aşk, nezaket gerektirirdi; özdenetim, dürtülere direnme ve arzuya karşı onurlu bir duruş sergilemeyi içerirdi. Bu anlayış, şehevi bir aşkın neredeyse manevi bir saflaşma sürecine dönüştürülmesiydi: Sevmek bir tür kendini arındırma eylemine dönüşürdü.
Bazı önemli troubadourlardan bahsetmek gerekirse: – Akitanyalı IX. William (1071-1127), bilinen ilk ozan; aynı zamanda bir dük, savaşçı ve şairdi. – Bernart de Ventadorn (1130-1200 civarı), saray aşkının ustası olarak şarkılarında hem güzelliği hem de aşka dair çekilen acıları yüceltmişti. – Jaufre Rudel (12. yüzyıl), “uzaktan aşk” kavramıyla ünlüdür; hiç görmediği bir prensese olan aşkıyla tanınır. – Bertran de Born (12. yüzyıl), savaşçılığı ve hiciv şiirleriyle öne çıkmış; Dante‘nin “İlahi Komedya”sında hayranlıkla ele alınmış bir karakterdir. – Arnaut Daniel (1180-1210 civarı), zarif şiirleriyle tanınır; Dante ve Petrarch‘ın da hayran olduğu bir isimdir; ayrıca sestina formunun mucidi olarak bilinir.
Kadın ‘troubadour’lar yani trobairitzler de vardı. Bunlardan biri olan Die Kontesi şu meşhur dizeyi kaleme almıştır:
Söylemek istemediğim şeyi söyleyeceğim
(“A chantar m’er de so qu’eu non volria”).
Ozanlardan Chanson’a
‘Troubadour’ların etkisi Avrupa kültürüne derinlemesine yayılmıştır. Şiir açısından düşünürsek, Kuzey Fransa’nın ‘trouvère’ ozanlarına, Alman minnesänger‘lerine (örneğin Walther von der Vogelweide gibi), Dante, Petrarch ve Ronsard gibi şairlere ilham kaynaklığı yapmışlardır. Şövalye edebiyatında Lancelot, Tristan ve Isolde, Perceval gibi hikâyelerin doğuşunu etkilemişlerdir. Müzik açısından ise şiirle melodiyi bütünleştirerek Batı şarkı geleneğinin temel taşlarını oluşturmuşlardır. Ayrıca saray aşkı ideali Avrupa’nın hemen her köşesinde yankılar bulmuştur. Günümüz Fransız ‘chanson’ geleneğinin temelini attıklarını rahatlıkla söyleyebiliriz.
Troubadourlar yalnızca Fransız lirik şiirinin öncüsü sayılmazlar; aynı zamanda sözcüklerin, müziğin ve duyguların öznelliği ifade etmek için birleştiği bir şarkıcı-söz yazarı türünün yaratıcısı olarak da değerlendirilebilirler. Başka bir deyişle, ozanlar olmasaydı, Brel, Brassens, Ferré gibi isimler ortaya çıkmazdı; hatta günümüze bakıldığında Teomanveya diğer çağdaş şarkıcı-söz yazarları da bu geleneğin varisi olamazlardı.
“Courtoisie” ve “Troubadour” kavramlarının farklı coğrafyalardaki karşılıklarını şöyle özetlemek mümkün: – Güney Fransa: Troubadourlar – Oksitanca – Soylu ve gizli aşk – Kuzey Fransa: Trouvères – Eski Fransızca – Anlatı saray aşkı – Almanya: Minnesang – Ortaçağ Almancası – Sadık, ahlaki ve manevi aşk – İtalya: Dolce Stil Novo – İtalyanca – Mistik ve ilahi aşk – İspanya/Portekiz: Cantigas – Galiçya-Portekizcesi – Şefkatli, halk aşkı – Endülüs: Endülüs şiiri – Arapça – İncelik, mistisizm – İran: Sufi şiiri – Farsça – İnsan ve ilahi aşkın birleşimi.