Cüneyt Barışsever, Sahra’nın derinliklerinden yükselen gitar tınılarının peşine düşerek göçebeliğin ve isyanın melankolik sesini izliyor. Yağ kutularından yapılan ilk telli sazlardan devrimci marşlara evrilen bu kültürel miras, “Assouf” ruhuyla mülteci kamplarında hayat buluyor. Kalaşnikovların yerini enstrümanların aldığı bu dönüşüm, Tinariwen ve Ali Farka Touré gibi ustalarla nehir boylarından kum tepelerine uzanan kadim bir hafızayı dünyaya duyuruyor.
Ateş yakılmış, soğuk hava kendini geceye hızlıca salmış. Ateşin üstünde çay “Atay (ⴰⵜⴰⵢ)” demlenmiş, çay kokusu, ateşte yanan akasyalar, etraftaki keçi derileri, kum ve sıcak volkanik kaya kokuları ile kendine has ama bir bütüne ait yapısıyla kamptaki herkesi büyüye hazırlamıştır.
Rüzgâr kadim bilgeliğini giyinmiş tüm gerçekleri taşıyarak fısıltı frekansından, ateşi dansla ve hayatla besliyordu. Altın renginde yanan akasyalar bu fısıltılara kendini teslim edip yanan titreşimlerini kampın tam ortasından onlara bakan gözlerin kara gözbebeğinde yansıtıyordu.
Develerin çanları uzaklardan gelen köpek havlamaları ile kendi ritmini bir kadın elinin “tende” davuluna ilk vuruşuyla bir an sessizliğe bırakacaktı.
Hoggar dağlarının etekleri Cezayir-Mali sınırından habersiz, kum ve siyah volkanik kayaların altındaki cevherlerini saklamaya niyetli olsa da her titreşim bir cevheri sobeliyordu.
Tuareg mülteci kampında, babaları öldürülmüş pamuk gömlekli yetim çocuklar, çıplak ayakları ile koşuşarak saklambaç oynamaya devam ediyordu. Su ilk önce yetim çocuğun hakkıydı.
Su bizleri süslediği gibi, birçok şarkıyı da süslüyordu “Aman Iman (ⴰⵎⴰⵏ ⵉⵎⴰⵏ)”, “su hayattır” cümlesi bu bölgede her an için ağır bir manifestodur.
Zaman buralarda kendini başka bir boyutta tanıtsa da güçlüler için yıl 1960’lar. Mali yeni bağımsız olmuş, Tuareg isyanı bastırılmış, ordu kuzeyde hunharca operasyonda, insan hayatının değeri yanan akasyadan azdı. Bu duygunun Tamasheq / Tuareg dilinde verilen adıdır “Assouf (ⴰⵙⵓⴼ)”. Bu çok güçlü kelime çölün yalnızlığı, sürgün duygusu ve melankoli anlamlarını taşır.
1970–80’lerde Libya ve Cezayir’de yaşayan sürgündeki Tuareg gençlerine Fransız dilinden gelen chômeur (işsiz) kelimesinden türeyen “Ishumar (ⵉⵛⵓⵎⴰⵔ)” adı verilmiştir. Dolayısı ile bu zaman göçünde Azawad (ⴰⵣⴰⵡⴰⴷ) (Tuareg bölgesi, Kuzey Mali) bölgesinde oluşacak müzik türü bu adlar ile anılacaktı.
1990’ların sonu – 2000’lerin başında Batılı müzik gazetecileri, eleştirmenler ve plak şirketleri, Sahra’daki Tuareg gitar müziğinidünya müzik piyasasında tanımlamak ve pazarlamak amacıyla dünya müzik kategorisine “Desert Blues” (Çöl Blues’u) olarak tanıtacaktı.
Sahra haritası üzerinde Tuareg dünyası Mali, Nijer, Cezayir, Libya ve Burkina Faso arasında bir ülkeye değil coğrafi bir dolaşıma (göçe), dilerseniz kervan yollarına aittir.
Tuaregler tarihsel olarak Sahra’da göçebe konfederasyonlar halinde yaşayan bir halktır.
Kolonyal sınırların mirası (1900–1960) olan bu sınırlar Fransız sömürge yönetimi tarafından çizildi. Tuaregler kendilerini ulus-devletlere ait değil, Sahra’ya ait görüyordu. Çizilen bu sınırlar ve gelişmeler Tuareglerin yaşam damarının sonuydu. Bu yüzden bağımsızlık sonrası devletlerle gerilim başladı.
Tuareglerin sınırlardan çok önceki ekonomik yapısı: Hayvancılık; deve, keçi ve koyun, bu sürüler hem gıda hem ticaret demekti. Kervan ticareti; Sahra boyunca önemli tuz, altın, deri ve hurma ticaret yolları vardı, Tuaregler bu yolların rehberleri ve koruyucularıydı. Vergi / koruma sistemi; bazı bölgelerde Tuareg kabileleri ticaret yollarını kontrol eder ve geçen kervanlardan vergi alırdı. Bu yüzden Sahra’da bir dönem ekonomik ve askeri olarak güçlüydüler.
Fransız sömürgeciliğinin getirdiği yapı Tuaregleri sınırlar ile bu ülkelerde azınlık bir duruma getirdi ve ekonomik ihmal, siyasi temsil eksikliği, su kaynaklarının yeniden düzenlenmesi, göç yollarının kesilmesi ve kuraklık krizleri Tuareglerin sistemini tamamen çökertti.
Yalnız sınırlar ve acılar değil, eğitim dili, bürokrasi dili, bazen zorunlu görünürlük dili, Fransız sömürge etkisidir.
Tabii ki Tamasheg, Bambara ve Arapça halk arasında kullanılan dillerdir.
Tuareg müzisyenlerin çoğu şarkılarını Tamasheq dilinde söylese de uluslararası sahnede kendilerini anlatırken sıklıkla Fransızcaya başvurur. Bu durum bir anlamda “zorunlu görünürlük dilinin varlığını gösterir: Kültür kendi dilinde yaşarken, dünyaya görünmek için başka bir dile ihtiyaç duyar.
Fransızca, bu müziğin dili değil ama dünyaya açılan kapısıdır.
Dünya coğrafyasının kalp atışları doğrudan müziğin frekansını belirler. Politik yapılar da bu doğrultuda oluşur, bunların müziğe etkisi matematiksel bir doğru ile zamanla kendini manifesto ederek bir vücuda bürünür.
Bu vücut enstrümanlar, vokal ses, dinleme, görme ve dans ile titreşimleri oluşturur ve müzik kolektif bir hafıza olarak yerini alır. Titreyen her manifesto duyar, duyan her manifesto yaşar. Bu konuya daha sonra belki bir kamp ateşi etrafında biraz daha derinlemesine devam ederiz.
Desert Blues yalnızca bir müzik türü değil, aynı zamanda bir coğrafyanın sesidir. Adrar des Ifoghas’ın kayalık dağları, Tamanrasset’in mülteci kampları, Agadez’in ticaret yolları ve Niger Nehri’nin verimli kıyıları bu müziğin farklı damarlarını şekillendirir. Bu yüzden Tinariwen’in gitarı çölün geniş boşluğunu çağrıştırırken, Ali Farka Touré’nin Blues’u nehir kıyılarındaki ritmik hayatı hatırlatır.
Coğrafya bağlamında, daha önce bahsedilen dünyanın kalp atışları Assouf müziğini nasıl etkiler, bunu bağlantılar yaparak açıklamak için bir deneme yapalım. Yeraltı cevherlerini de yorumsuz gibi katıyorum.
Adrar des Ifoghas – Dağ ve sürgün müziği
Yer: Kuzey Mali. Yeraltı kaynakları; altın, petrol ve gaz. Coğrafya, granit ve volkanik dağlar, kayalık ve çöl. Sert, kayalık arazi, küçük vahalar, göç yolları.
Tinariwen ve Ibrahim Ag Alhabib’in kökleri burada.
Bu bölgede müzik: Uzun melodiler, yalnızlık teması, assouf duygusu.
Bu yüzden Tinariwen gitarı, yavaş, geniş ve yankılı.
Araştırmacılar bu müziğin atmosferini şöyle tarif eder: Dağların ve boşluğun müziği.
Tamanrasset ve Hoggar Dağları – Sürgün gençliği
Yer: Güney Cezayir. Bu şehir çok önemli çünkü: Tuareg mültecilerin buluşma noktası ve Tinariwen’in ilk çekirdeği burada oluşuyor.
Yeraltı kaynakları; altın, petrol ve gaz.
Coğrafya, siyah volkanik dağlar, geniş taş çöller, gece sıcaklık düşer. Bu ortamda müzik, ateş başında, küçük ampliler, kaset kayıtları.
Bu yüzden Desert Blues’un erken dönemi kamp müziği gibi.
Agadez – Ticaret yolları ve gitar müziği
Yer: Kuzey Nijer. Bombino ve Mdou Moctar’ın dünyası.
Yeraltı kaynakları; uranyum.
Coğrafya, Sahra ticaret yolları, tuz ve deve kervanları, göçebe pazar şehirleri. Bu yüzden burada müzik, daha hareketli, ritmik, gitar solosu daha güçlü
Agadez aynı zamanda, müzik kasetlerinin yayıldığı merkezlerden biri.
Niger Nehri – Mali Blues dünyası
Yer: Mali’nin iç bölgesi. Ali Farka Touré burada yetişiyor.
Yeraltı kaynakları; altın. Coğrafya tamamen farklı: Nehir, balıkçılık, tarım,
Bu yüzden müzik daha groove odaklı, ritmik, Amerikan Blues’a daha yakın
Birçok kişi bu yüzden şöyle der; Mali Blues nehrin müziğidir, Tuareg Blues çölün.
Özetlersek:
- Çöl; minimal müzik, uzun tekrar, boşluk hissi.
- Dağ; yankılı melodiler, epik ton.
- Nehir; groove odaklı, dans.
- Ticaret yolları; daha hareketli, ritmik, müzik dolaşımı, kaset kültürü.
Bu bağlamda Desert Blues, modern dünyanın çizdiği sınırlara karşı eski bir hafızanın elektrikli gitarla konuşma biçimidir.
Yıl 1970 civarı Ibrahim Ag Alhabib 10 yaşlarında bir yetim, tahminen Bordj Badji Mokhtar veya Tamanrasset çevresi, Cezayir’in güneyinde bir Tuareg mülteci kampında, televizyonda bir western filminde gitar çalan bir kovboy görüyor ve böyle bir enstrüman yapma kararı veriyor.
Eski bir teneke yağ kutusu, bir tahta parçası ve bisiklet fren telleri çocuk İbrahim’in yaratıcı ruhu için bambaşka bir boyuta girip, bir gitar olarak yeniden doğuyordu.
Tuareg geleneksel müziğinde zaten tehardent ve imzad gibi telli enstrümanlar vardı.
Ama elektrikli gitar geldiğinde geleneksel melodiler gitara aktarılıyor, ritim döngüsü korunuyor. Bu yüzden Desert Blues aslında, geleneksel melodilerin elektrikli gitarla yeniden doğuşudur diyebiliriz.
Elektrikli gitar yayılmadan önce akustik gitar, ucuz İspanyol gitarları ile bir geçiş dönemi yaşanıyor, bunlar genellikle ticaret yolları ile gelen, askeri kamplarda ve bazen bir köyde tek bir gitar olarak bulunan enstrümanlardı.
Genç İbrahim bu geçişlerin tam içinde büyüyor, akşamlar ve geceler kamp ateşleri eşliğinde bir paylaşım, şiir ve müzik geleneğini sürdürüyordu.
Su kaynakları ve yeraltı zenginliklerinin el değiştirmesi, politik gelişmeler, kervan yolları, savaşlar ve sürgünler ile enstrümanlar aynı zaman diliminde ve coğrafyada muhteşem bir metamorfoz içindeydi.
Bunun her haliyle insan yapısında derin iz bırakan duygusal bir geçiş olduğunu anlamak zor değil. Bu süreç içerisinde geleneksel enstrümanlar ile göçebe hayat, şiir, kabile hafızası işlenirken, elektrikli gitar sürgün, modern gençlik, politik kimlik temaları işleniyordu.
Tuareg gitarı aslında imzad’ın (yaylı) yalnız melodilerinin ve tehardent’in döngüsel ritimlerinin elektrikli bir devamıdır. Böylece dönüşüm ritüelden, kimliğe ve oradan direnişe en doğal bir şekilde su gibi en parlak yıldızların altında yolunu buluyordu.
Yıl 1980 civarı Libya lideri Muammer Kaddafi, Tuareg gençlerini maaş, askeri eğitim ve vatandaşlık gibi şeyler teklif ederek Libya’ya davet etti, amaç Sahra halklarını Libya’ya bağlamak ve kendi politik yapısında ve özellikle de bu gençleri Çad savaşında kullanmak idi.
Libya’daki bu askeri kamplarda savaşçı olarak yetiştirilmek üzere getirilen gençlerin arasında Tinariwen çekirdeğini oluşturacak gençler bir araya geldi ve tanıştı. Bu kolektif:
- İbrahim Ag Alhabib
- Hassan Ag Touhami,
- Inteyden Ag Ablil
- Liya “Diarra” Ag Ablil
gibi isimlerden oluşuyordu.
Burada inanılmaz bir olay yaşanıyor, enstrümanların yer değişimini ya da evrimini unutun! Kalaşnikovun yerini elektrikli gitarlar alıyor!
Tüylerim diken diken oluyor, her şeyi bırakıp tekrar bir soluklanayım hele.
Bu bilinmeyen, ölüme ve öldürmeye yazılmış yetim askerler daha sonra elektrikli gitarlarıyla bir direnişin kahramanları olacaklardı, efsaneleşip porteleri yapılacak, çocuk, kadın, erkek, genç, ihtiyar hatta düşman demeden herkesin gönlünde bir taht kuracaklardı.
Kamp ateşinin etrafında kasetlere kaydedilen direniş şarkıları, tüm Afrika’ya kamyoncular ile yayılacaktı. Her köyde bu kasetleri sabırsızlıkla, merakla ve umutla bekleyenler vardı.
Alttaki şarkı uzun süre Sahra’da kasetlerle yayılan direniş marşı gibi kullanıldı. Tinariwen – “Matadjem Yinmixan” parçasının bir bölümü:
Kalplerimiz kırık ama hâlâ birlikteyiz.
Çölün yalnızlığı içimizde ama umudu kaybetmedik.
Bir gün halkımız yeniden özgür olacak.
Kapkara ölüme meydan okuyan, kum kokan, güneşin kara çocukları!
Bu gençlerin yanı sıra savaşın en büyük kurbanları olan kız çocukları ve kadınlar Tuareg yaşamında müzik dahil statüsü birçok toplumdan farklı olarak kısmen matrilineal özellikler taşır. Bu kısaca şu demek:
Soy ve kabile kimliği çoğu zaman anne hattından aktarılır, kadınların aile içindeki konumu güçlüdür, erkekler yüzlerini örten tagelmust takarken kadınlar genelde yüzlerini örtmez. Bu bile toplumdaki sembolik rol dağılımını gösterir.
Ayrıca kadınlar: Şiirin taşıyıcıları, müzik geleneğinin koruyucuları, ritmin kaynağı ve kültürel hafızanın aktarıcılarıdır.
Geleneksel olarak yaylı enstrüman imzad ve tende davulu kadınların enstrümanlarıdır. Bu müzik çağrı-cevap vokal, tekrar eden ritimler ve trans halinde devam eder.
Bu yüzden bazı araştırmacılar şöyle der: Tuareg müziğinin ritmi kadınlardan, gitarı ise erkeklerden gelir.
Desert Blues denince hemen kadınlar akla gelmiyor, genelde erkek sanatçıların yanında ya da arka vokal olarak yer almışlardır. O yüzden bu yazımda onların bu müzik dünyasındaki saygın yerlerini özellikle belirtmek isterim.
Bazı isimleri burada kısaca sunmak isterim;
- Badi Lalla: Tindi geleneğinin önemli isimlerinden Tuareg kadın vokal geleneğini temsil eder.
- Tartit: Mali’den Tuareg kadın müzik grubu.
- Les Filles de Illighadad: Nijer’den kadın merkezli Tuareg grup.
Peki bu müzik örgüsünde başka kimler var? Modern müzisyenler girmeden önce Gnawa müziğiyle kesişmelerin bolca olduğunu da belirtmeden geçemeyeceğim. Gnawa’daki temel enstrümanlar Guembri (sintir); 3 telli bas ve Qraqeb; metal kastanyetler ve çağrı cevap vokaller ile uzun tekrarlar, minimal armoni ve yavaş yavaş yoğunlaşan groove ile coğrafi köprü tamamen kuruluyor. Gnawa; kuzey ucu. Tuareg; çölün içi. Mali Blues; güney damar.
Tuareg değil ama Ali Farka Touré. Desert Blues ilk onun ismiyle tanınmaya başladı. Tinariwen müzisyenleri onun için büyük üstat derler. Boubacar Traoré ve Afel Bocoum da öncülerden sayılıyor.
Hiç şüphesiz ama gerçekten hiç şüphesiz… Jimi Hendrix, Led Zeppelin, Ray Cooder, Dire Straits, Santana gibi birçok isimler kamp radyolarından buralara sızdı. Pentatonik melodiler, döngüsel riffler ve sabit drone notaları Sahra’nın geleneksel müziklerinden gelirken; distortion ve wah pedalı gibi unsurlar Rock müziğin etkisini yansıtıyor.
Tinariwen bu yapı taşları arasında temel dönüşümün baş oyuncusu diyebiliriz! Aynı zamanda 2011 – Grammy ödülü (Tassili) sahibidir.
Peki silsile nasıl devam ediyor? Bunu sanırım üç hatta ayırabiliriz ve kadınları da belirtmeden geçmeyeceğim:
- MALİ–CEZAYIR–LİBYA / ISHUMAR: Tessalit / Adrar des Ifoghas → Ibrahim Ag Alhabib → Tamanrasset → Tinariwen → Tamikrest / Terakaft
- NİJER TUAREG GİTAR HATTI: In-Gall / Agadez bölgesi → Abdallah Oumbadougou → Bombino → Mdou Moctar
- MALİ NEHİR / BLUES HATTI: Kanau / Niafunké → Ali Farka Touré → Afel Bocoum → Songhoy Blues
KADINLARIN HATTI: Tende / Tindi / sözlü hafıza → Badi Lalla → Tartit → Les Filles de Illighadad
Desert Blues, özellikle Tuareg/Mali müzisyenleri son yılların en çok sevilenler listesine çoktan girdi.
Ekim 2020 – Eylül 2021 ayları arasında aylık olarak yayınlanan Avrupa Dünya Müzik Listelerinde temsil edilen ülkeler. İlk beş.
Veriler, Avrupa Dünya Müzik Listeleri’nden (2021b) alınmıştır. (World Music Charts Europe)
| Pozisyon | Ülke | Puanlar |
|---|---|---|
| 1 | Mali | 211 |
| 2 | Belçika | 160 |
| 3 | İtalya | 156 |
| 4 | Finlandiya | 124 |
| 5 | Fransa | 123 |
1991’den 2020’ye kadar yıllık Avrupa Dünya Müzik Listelerinde temsil edilen ülkeler. İlk beş.
Veriler Gift Music GmbH (2012) ve World Music Charts Europe (2021b) kaynaklarından alınmıştır.
| Pozisyon | Ülke | Puanlar |
|---|---|---|
| 1 | Mali | 426 |
| 2 | Senegal | 159 |
| 3 | USA | 133 |
| 4 | Cezayir | 87 |
| 5 | İngiltere | 84 |
Ayrıca Jim Hickson yazdığı “Examining The Succes Of Malian Music As World Music” (Mali Müziğinin Dünya Müziği Olarak Başarısı) adlı araştırması birçok konuya bir araştırmacı gözüyle değiniyor.
Bu arada sona yaklaşırken, bir gitar öğrencisi olarak, gitarların akortlarına değinmeden de edemeyeceğim.
Müziğin karakterini anlamak için çok önemli çünkü birçok Tuareg gitaristi standart gitar akordu (E-A-D-G-B-E) kullanmıyor. Daha çok açık akortlar (open tuning) ve drone (sürekli rezonans) temelli akortlar kullanılır. Bu aynı zamanda geleneksel enstrümanları taklit etmek ve tek gitarla hem ritim hem melodi çalabilmek içindir.
Desert Blues Gitar Akortları;
| Akort tipi | Yapı | Özellik | Kimlerde duyulur |
|---|---|---|---|
| Standart akort | E A D G B E | bazen başlangıç için kullanılır | bazı modern gitaristler |
| Open D | D A D F# A D | güçlü drone ve rezonans | Tinariwen |
| Open G | D G D G B D | blues benzeri yapı | Ali Farka Touré |
| Drone akort | D A D G A D | sürekli bas rezonansı | Bombino |
| Modal akort | değişken | pentatonik melodiler için | Mdou Moctar |
Aşağıya birkaç YouTube linki bırakıyorum:
Bu arada bütün Sahara ve çevresi büyüklerini örnek alan yeni genç müzisyen patlaması yaşıyor.
Severseniz, frekansa girebilirseniz, gelin hep beraber en iyi değişim için müzik yapalım ve dans edelim.
Son olarak, canlı performansları, dijital medyadan kat be kat üstün bir tecrübe, bir izlenim bırakıyor ama en önemlisi o geniş yalnızlık duygusu, dolgun kalp atışları ve aradaki o muhteşem sessizlik.
Su hayattır.