Middlesbrough’nun endüstriyel fonundan süzülen sanatçı, direksiyon başındaki yalnızlığın ve içsel yolculukların pusulası haline geliyor. Mark Knopfler veya J. J. Cale gibi isimlerden ayrılan o naif duruşuyla, Chris Rea her notasında sabrı ve küçük umutları filizlendiriyor. Sadece bir enstrümanist değil, modern hayatın karmaşasını melodiyle evcilleştiren usta bir anlatıcı olarak hafızalardaki yerini koruyor. Recep Karaş‘ın bu özel incelemesinde; “slide” tekniğinin büyüleyici akışıyla şekillenen, gösterişten uzak ama bir o kadar derinlikli bir kariyerin yapı taşları bir araya getiriliyor. Gidilen her menzili birer hatıraya dönüştüren bu dingin ritim, dinleyiciyi eve dönmenin huzuruyla selamlıyor.
Enstrümanla kurulan bağ
Müzikseverler bir müzisyeni kullandığı enstrümandan gelen seslerle kurduğu ilişki yüzünden severler. Bir gitaristi o gitardan çıkardığı sesler tarafından büyülendiğimiz için, bir davulcu ve basçıyı bize farklı hisleri tattırabildikleri için, bir klavyeciyi hissettiğimiz şeye derinlik kattığı için, bir vokalisti ise özellikle hepsinin toplamı olduğu için… Bir de hem çalıp hem söyleyenler var. Sayısız örnekleri var. Burada uzun bir liste bırakmaya gerek yok.
Aile, aidiyet, Middlesbrough
Yazının konusu Chris Rea olunca, gitarı ve sesiyle bende uyandırdığı izlenimlerden yola çıkmak istiyorum. Bende hep bir aile babası müzisyen izlenimi uyandırmıştır. Vefalı ve sevgi dolu bir eşin canlı tuttuğu duyguları da yaşatır size, ebeveynlerin çocuklarına duydukları sevgiyi de hissettirir, evine olan bağlılığını her yerde görürsünüz. Gider ama işi bitince koşa koşa evine, yurduna dönen bir hayali portre. Müzik için yola çıkan, gidilecek güzergâha varınca da koşa koşa sevdiklerine dönen, hayatı gidilecek yollar ve dönülecek “Home Sweet Home” arasında geçen, o araya da bir sürü güzel hikâye sığdıran, sakin, yumuşak, sözlerini gitarıyla tamamlayan müzik dünyasının belki de en “cool” isimlerinden biriydi bence.
Joan Lesley ile daha ergen yaşlarda başlayan birlikteliği ve doğup büyüdüğü yer olan Middlesbrough’ya olan bağlılığı birbirinden ayrı düşünülemeyecek iki olgu. Aidiyet hissiyatının sanki iki güzel örneği. Nerede olursa olsun, ne iş yaparsa yapsın, Middlesbrough ile Joan, eninde sonunda Chris’in kendilerine döneceğini biliyor olmalıydılar. Şarkılarının pek çoğunun insana yaşattığı ‘yol ve dönüş’ duygusu, Chris Rea için sevdiklerine yakında kavuşacak olmanın getirdiği bir iç rahatlığına eşlik ediyor. Aynı rahatlık, dinleyene de bulaşıyor.
Gitarın ikinci bir gırtlak gibi konuşması
Diskografi ve yıl ayrıntılarına girmeden, bu noktada gitar çalış stili ve sesine odaklanacağım. Uzun kariyeri boyunca sayısız kez gerek İngiliz gerekse uluslararası müzik organlarında hakkındaki incelemeler yayınlanmış. Bunların arasından yaptığım derlemede ortaya şöyle bir portre çıkıyor: Chris Rea’nın gitar dilini en iyi anlatan ifade şu olabilir: “Gitar, vokalin ikinci bir boğazı gibi davranır. Slide’da melodiyi ‘cümle’ olarak kurar; onun tekniğinde hız ve şova yer olmaz, onun yerine nefes alan notalar kullanır.”
Slide Chris Rea’nın müziğinin Blues köklerinden geldiğinin en belirgin işareti. Zaten Guitar World’deki bir analizde Rea’nın stili açıkça “Open E üzerinden slide’a uygun triadlarla melodic solo kurma” şeklinde tarif edilmiş. Müzisyen olmadığım için bu terimler bana yabancı. Profesyoneller çoktan anladı. Bir söyleşide de Rea, kendi ağzıyla ‘slide için Open E’yi tercih ettiğini söylemiş (Sound on Sound). Chris Rea’nın slide’ı, Blues klişelerinin üzerine kurulu bir virtüozite gösterisi değil, şarkının hikâyesini taşıyan ikinci bir sestir…
Hakikatin peşinde bir ses
Sesini nasıl tarif ederiz? Hafif dumanlı, pürüzlü? Buğulu, boğuk, yıpranmış? Duygulu? Konuşur gibi? Hepsi ve belki de daha fazlası. O sesini anlattığı hikâyenin duygu yükünü artırmak için bir araç olarak kullanmak yerine, o yükü melodiye yayarak hafifletiyor. Ama yine de vermek istediği duyguyu veriyor. Mükemmellik değil, hakikat duygusu peşinde. Onun sesi, teknikten ziyade “anlatıcı inanılırlığı” üzerine kurulu gibi. Vokalleri şoför koltuğunda iç sesler gibi: Uzun cümleler, vurgulamalar… Abartıya kaçmadan olabildiğince ‘dramatik’…
Yazının bu noktasında, Chris Rea’nın kariyerinin ana hatlarını birkaç başlık altında toplamak gerektiğini düşünüyorum. Burada amacım yıllar içinde müziğinin dönemin trendleriyle nereden nereye evrildiğini başlıklar altında toplamak:
1978–1983: Soft Rock iklimi içinde “Blues ruhlu” anlatıcı.
1985–1991: Ana akım Pop-Rock, güçlü, akılda kalıcı melodiler ve yol anlatıcılığının zirvesi… 80’ler sonu Britanya’sının önemli toplumsal sorunlarına dikkat çekilen bir dönem: Endüstrileşme sonrası Kuzey’in psikolojisi, tüketim toplumu, toplumsal çözülme ve şehir sokaklarında yaşanan şiddet olayları, endüstriyel atıkların nehirlerin kirletmesi, “hız, otoyol, akış” metaforlarıyla tüm bu sorunları göğe doğru hızla giden bir otoyol gibi betimlemesi ve esasında tüm bunların arkasındaki düşünce yapısını, bunların Rea’nın küçük kızı Josephine’in üzerindeki etkilerinin şekillendirmesi…
1993–1999: Daha karamsar ama daha sinematik anlatım.
2000’ler ve sonrası: Blues’a dönüş ve bağımsız, uzun formlar.
Hayatını tehdit eden bir sağlık sorununu atlattıktan sonra, dinlediği eski bir Sister Rosetta Tharpe albümü onu daha “ham/Blues temelli” bir çizgiye yöneltir. Bu dönemde plak şirketi ortaya çıkan albümü reddedip ona düet albümü yapmasını önerince, anlaşmayı feshedip kendi şirketini kurar. Bu ona, kariyerinin sonuna kadar, dilediği müziği yapma ve kendi şirketinden yayımlama fırsatı tanır.
Bu kısa geçişten sonra asıl konumuza dönebiliriz…
İlk dönem albümlerinin yayınlandığı 70’lerin sonunda hâkim olan “Soft Rock / Çağdaş Yetişkin” müzik deryasında “Blues ruhlu” anlatıcı kimliğiyle, dönemin çoğu müzisyenin aksine geç bir yaşta başlıyor müziğe. İzlediği bir Ry Cooder konserinden etkilenince giriyor bu yola. İlk aldığı gitar Middlesbrough’da bir rehinci dükkânında rastladığı bir Höfner Sunburst V3. Ancak daha sonraları, Ry Cooder’ın stilinden etkilendiği için, bir 1962 Fender Stratocaster, nam-ı diğer “Pinky”yi ediniyor.
Yol bir kaçış değil, bir dönüş ihtimalidir
Bu gitar ve ses dili, Chris Rea’nın şarkılarında sıkça karşımıza çıkan “yol” duygusunu besler. Onun müziğinde yol; bir kaçıştan çok, bir dönüş ihtimalini çağrıştırır. Hızdan ziyade bekleyiş, telaştan çok yorgunluk vardır. Gece uzundur, trafik ağırdır, far ışıkları birbirine karışır. Chris Rea’nın şarkıları çoğu zaman bir konser salonunda değil, direksiyon başında, camın ardındaki hayata bakarken anlam kazanır. “Driving Home for Christmas” ya da “The Road to Hell” bu hissin en bilinen örnekleri olsa da yol fikri onun repertuarında tek bir tema değil; neredeyse bütün hikâyeleri birbirine bağlayan görünmez bir omurgadır.
Eve yaklaşırken: Driving Home for Christmas
“Driving Home for Christmas”, alışılageldiği üzere bir yılbaşı neşesinden çok, uzun bir dönüş yolculuğunun iç sesidir. Trafiğin ağırlaştığı, karın bastırdığı, farların ön camda birbirine karıştığı bir anda yazılmıştır. Chris Rea’nın Londra’dan Middlesbrough’a doğru çıktığı bu yolculukta anlattığı şey, bir “özel gün” heyecanı değil; eve yaklaşmanın verdiği o tanıdık iç rahatlığıdır. Şarkı bu yüzden süslü değildir, acele etmez. Bekler, sabreder, yolu dinler. Burada Rea’nın anlatıcı kimliği en çıplak haliyle görünür. Ne dramatik bir yükseliş ne de büyük bir final vardır. Yol uzundur ama sonunda varılacak bir yer olduğu bilgisi insanın içini rahatlatır. Belki de bu yüzden “Driving Home for Christmas”, yıllar içinde bir mevsim klasiğine dönüşürken bile samimiyetini kaybetmez. Çünkü anlattığı şey takvimle değil, insanın içindeki eve dönme ihtiyacıyla ilgilidir. Rea, bu şarkıda ne bir Rock yıldızıdır ne de bir hit makinesinin parçası; direksiyon başında, yorgun ama huzurlu bir adamdır sadece.
Sıkışmış bir dünyanın otoyolu: The Road to Hell
Ancak yol her zaman bu kadar sakin ve teselli edici değildir. Chris Rea’nın müziğinde aynı yol, bu kez çok daha sert ve huzursuz bir yüzle “The Road to Hell”de karşımıza çıkar. Burada anlatılan, eve dönüşe eşlik eden bir umut değil; modern hayatın insanı sıkıştıran, yabancılaştıran yüzüdür. Otoyolda saatlerce ilerleyemeden beklemek, bitmeyen trafik, birbirine benzeyen yüzler… Rea bu kez direksiyon başındaki iç sesi değil, toplumsal bir huzursuzluğu dile getirir. Britanya, sanayi sonrası bir dönüşümün içindedir; Kuzey’in işçi sınıfı kentleri belirsizlikle baş etmeye çalışır. “The Road to Hell”, tam da bu atmosferde, modern yaşamın “akış” vaadinin nasıl bir tıkanıklığa dönüştüğünü gösterir. Yol artık bir özgürlük metaforu olmaktan çıkar; insanı yoran, sabrını tüketen bir döngüye dönüşür. Rea’nın gitarı burada daha karanlık, daha ağır konuşur; vokali ise sanki camı biraz aralayarak dışarıdaki gürültüyü içeri alır.
Bu iki şarkı yan yana düşünüldüğünde, Chris Rea’nın yol metaforunu ne kadar geniş bir duygusal skalada kullandığı daha net görünür. “Driving Home for Christmas”ta yol, insanı sevdiklerine yaklaştıran bir bekleyişken; “The Road to Hell”de aynı yol, modern dünyanın yarattığı bir sıkışmışlık hâlidir. Rea’nın ustalığı, bu iki uç arasında gidip gelirken ne hikâyeyi kaybetmemesinde ne de anlatıcı güvenilirliğinden ödün vermemesinde saklıdır.
Hatırlanan bir manzara olarak yol
“Driving Home for Christmas” ve “The Road to Hell”de yol, hareketin ve bekleyişin mekânıydı. “On the Beach” ve “Auberge”de ise Chris Rea, direksiyon başından biraz uzaklaşıp yolu hatırlanan bir manzaraya, hatta bir film karesine dönüştürür. Burada hız iyice düşer; müzik, varılacak yerden çok geride kalan anlara kulak kesilir. “On the Beach”, adından da anlaşılacağı gibi, bir durma ve bakma hâlidir. Yolculuk sona ermiş gibidir ama zihin hâlâ yoldadır.
Bu parçalarda Rea’nın müziği belirgin biçimde sinematikleşir. Gitar, artık sadece hikâyeyi taşıyan ikinci bir ses değil; sahnenin ışığını, mekânın boşluğunu, havadaki tuzu da tarif eder. “On the Beach”teki dinginlik, bir tatil neşesinden çok, geçmişe dönüp bakmanın getirdiği yumuşak bir melankoli taşır. “Auberge” ise bu hissi hareketle birleştirir: Araba, yol, motor sesi ve çocukluk hayalleri iç içe geçer. Rea burada otomobili bir hız simgesi olarak değil, hatıraları taşıyan bir kapsül gibi kullanır.
Bu noktada Chris Rea’nın anlatısında yol artık ne yalnızca bir dönüş umudu ne de bir toplumsal tıkanıklık metaforudur. Yol, insanın kendi geçmişiyle baş başa kaldığı bir hafıza alanına dönüşür. “On the Beach” ve “Auberge”, onun müziğinde nostaljinin nasıl sessiz, gösterişsiz ama derin bir biçimde kurulduğunu gösterir. Büyük dramatik anlar yoktur; asıl etki, söylenmeyenlerde ve uzun notaların bıraktığı boşlukta gizlidir.
Dönemdaşları arasındaki konumu
Chris Rea’yı döneminin diğer “hikâye anlatıcısı” gitaristlerinden ayıran şey, yol temasını sadece bir söz motifi olarak değil, bütün bir müzikal dile dönüştürmüş olmasıdır. Bu noktada en sık yapılan karşılaştırmalardan biri Mark Knopfler’ladır. Knopfler da tıpkı Rea gibi gündelik hayatın içinden hikâyeler anlatır; gitarı konuşur gibidir. Ancak Knopfler’ın dili daha net çizgilerle, daha keskin betimlemelerle ilerler. Rea’da ise anlatı daha buğuludur; kelimeler kadar sessizlikler de anlam taşır.
J. J. Cale’e yaklaştığımızda, Rea’nın müziğindeki rahat akış ve temposuzluk hissi daha belirgin hale gelir. İkisinde de acele yoktur; groove kendi halinde ilerler. Fakat Rea, Cale’in minimalist dünyasına kıyasla daha sinematik ve duygusal bir alan kurar. Onun şarkıları yalnızca dinlenmez; zihinde görüntüler üretir. Yol, deniz, gece ve far ışıkları neredeyse görsel bir dile dönüşür.
Ry Cooder ise Chris Rea’nın gitar kimliğinin en doğrudan referans noktasıdır. Slide estetiği, kök müziklerle kurulan bağ ve gitarın “şarkı söyleyen” bir enstrüman olarak kullanılması bu akrabalığı açıkça gösterir. Ancak Rea, Cooder’ın daha belgeselci ve köklere dönük yaklaşımını alıp, onu modern bir yol anlatısının içine yerleştirir. Blues, Rea’da tarihsel bir arşiv değil; bugünün insanının yorgunluğunu anlatan yaşayan bir dildir.
Bu kıyaslar içinde Chris Rea’yı tek bir yere sabitlemek zordur. O ne tam anlamıyla bir Rock gitaristi ne saf bir Blues müzisyeni ne de klasik bir singer-songwriter’dır. Belki de onu en iyi tanımlayan şey, yolun bütün hâllerini —umut, sıkışma, hatırlama ve kabulleniş— aynı sakin sesle anlatabilmesidir.
Road-Blues storyteller
Tüm bu anlatı çizgisi bir araya getirildiğinde, Chris Rea’yı tek bir tür ya da etiket içine yerleştirmek kolay değildir. O ne klasik anlamda bir Blues müzisyenidir ne de yalnızca Pop-Rock geleneğinin içinden okunabilir. Belki de onu en doğru şekilde tanımlayan ifade, ‘Road-Blues storyteller’dır: yolu merkezine alan, Blues’tan beslenen ama hikâyesini modern hayatın içinden anlatan bir müzisyen.
Rea’nın gücü, teknik üstünlükten ya da yenilik iddiasından çok, bütünlüklü bir duygu evreni kurabilmesinde yatar. Slide gitarı, gösterişten uzak ama son derece işlevseldir; şarkının altını çizer, kelimelerin söyleyemediklerini tamamlar. Vokali kusursuz değildir, hatta yer yer yıpranmış hissi verir; ama tam da bu yüzden inandırıcıdır. Dinleyiciye “söylenen” değil, paylaşılan bir hikâye hissi bırakır.
Güçlü yanları kadar sınırlılıkları da bu çerçevenin parçasıdır. Chris Rea, müziğinde radikal kırılmalar ya da sert dönüşler peşinde koşmaz. Bu tutarlılık, bir yandan onu zamansız kılarken, diğer yandan bazı dinleyiciler için tekdüzelik hissi yaratabilir. Ancak Rea’nın derdi çeşitlilik göstermek değil; aynı yolu farklı ruh hâlleriyle anlatmaktır. Yol bazen umut doludur, bazen karanlık, bazen sadece hatırlanan bir manzaradır. Ama hep tanıdıktır.
Bu yönüyle Chris Rea, dönemdaşları arasında sessiz bir yere sahiptir. Ne Mark Knopfler gibi anlatıyı keskin çizgilerle örer ne J. J. Cale kadar minimaldir ne de Ry Cooder gibi köklere dönük bir arşivci. O, yolun ortasında durur; direksiyon başındaki insanın yorgunluğunu, sabrını ve küçük umutlarını anlatır. Büyük sözler söylemeden, sesini yükseltmeden.
Sessiz bir veda
Chris Rea’nın ardından yüksek sesli bir vedaya ihtiyaç yok. Onun müziği bir veda müziği değildi; hep bir dönüş ihtimalini sakladı içinde. O, modern hayatın yol gürültüsünü Blues’a çeviren; eve dönüş fikrini melodinin içine saklayan bir hikâye anlatıcısıydı. Yol karanlık, trafik ağır, gece uzun olabilir. Ama bir yerlerde, hâlâ eve giden bir yol var. Yol şimdi sessizleşmiş olabilir ama Rea’nın slide’ı hâlâ bir yerlerde çalıyor. O müziğiyle sadece yolun kenarında durup dinlemek isteyenlere seslendi. Şarkıları, beklemeyi, hatırlamayı ve dönmeyi bilenlere aitti. Uzaklardan eve doğru bir gece yolculuğunda, farlar ön camda birbirine karışırken o slide sesini duyar gibi olursanız “eve dönüyorum” demeyi unutmayın…